woensdag 4 mei 2016 / 04-05-2016 / Rik Can/Flickr / stikstof trouw veehouderij veluwe

Artikelen / Trouw

Sluipmoordenaar stikstof

Ecologen winden er geen doekjes om: er is iets wezenlijks aan het veranderen in de ecosystemen op voedselarme grond, zoals op de Veluwe. Van eikenblad tot sperwer, de hele keten kampt met voedingsstoffentekort en sterfte. De oorzaak wordt gezocht bij de stikstofuitstoot van de intensieve veehouderij.


Het keiharde gepiep van een boomklever schalt door de bomen. Als een parachutespringer draait een boompieper vanuit zijn baltsvlucht neer op een tak. Het eerste groen steekt net uit de knoppen in de bossen nabij Ede op de Veluwe. Het ruikt er fris, mensen en bebouwing lijken mijlenver weg. Het zou bijna in een reclamefolder van een stille vakantiebestemming kunnen zijn.

Bijna, want je moet niet te ver het bos inlopen. Kijk je daar omhoog, dan tekenen zich zwarte takken af. Te zwart. Aan deze eiken zal geen blad meer groeien.

"Dit is ecologisch gezien een wasteland", zegt ecoloog Arnold van den Burg. Hij somt op: "Sperwers zitten hier niet meer. Er zaten hier vier paar haviken, da's nu nog één paar dat ook nog eens geen nest heeft. Wielewaal, draaihals, gekraagde roodstaart, zomertortel, allemaal verdwenen. Rupsen kunnen niet meer overleven op de zomereiken en hoe het de rest van de insectenwereld vergaan is, dat is alleen maar gissen."

Van den Burg doet al sinds de jaren negentig onderzoek in de bos- en heidegebieden op de Veluwe. Het begon met een onderzoek naar verdwijnende sperwers, maar inmiddels kijkt Van den Burg ook naar de ontwikkeling van bomen, insecten en alle roofvogels in het gebied. Zijn grimmige conclusie: langzaam lijken bosecosystemen op arme grond om te vallen door een teveel aan mest uit de lucht en in mindere mate door de stikstofuitstoot van de industrie en van het verkeer. "Ik verwacht niet dat het bij eiken blijft. Ook andere soorten zullen er uiteindelijk aan bezwijken."

Het gaat langzaam, het proces duurt jaren. Er zijn ook soorten die het de laatste jaren juist heel goed doen. Daardoor is het moeilijk te signaleren welke ecologische en milieukundige processen hieraan ten grondslag liggen.

Toch noemt Van den Burg het teveel aan stikstof 'het ergste probleem wat we hebben in de Nederlandse natuur'. Maar doordat het zo langzaam gaat, is bij beleidsmakers geen urgentie om onmiddellijk te handelen, aldus de ecoloog. "Ik zou eigenlijk werkeloos moeten zijn. Ik zoek dit nu tot in detail uit, maar eigenlijk is de oorzaak van de achteruitgang in deze gebieden al lang duidelijk: we produceren vlees voor de hele wereld, maar de mest blijft hier."

 

Arme grond

Op de Ginkelse hei, enkele kilometers van de plek waar de eiken op omvallen staan, lijkt voor de leek net als in het bos niets aan de hand.

Heide, mooi. Maar kijk naar beneden, en er vliegen haast geen insecten door gebrek aan bloeiende bloemen. De hei staat pas in augustus in bloei, tussen de struikjes staat vooral mos en gras, soorten die het goed doen op grond verrijkt met stikstof. Zo goed dat ze andere soorten verdringen.

Door de toename van stikstof in de bodem verandert het functioneren van het fysiologische systeem in bomen. Planten groeien van stikstof, maar de kwaliteit van eiwitten in de bladeren - de voedingsstoffen voor insecten als rupsen - is ook afhankelijk van de mineralen in de bodem. Een gebied als de Veluwe is arm aan mineralen. Het gevolg is dat het blad aan veel bomen en struiken nog wel groeit, maar van slechte kwaliteit is.

Vergelijk het met een dieet van alleen fastfood. Het vult, het is best lekker, het ziet er goed uit. Maar uiteindelijk is het arm aan bouwstoffen. Van den Burg voerde rupsen met blad dat verzadigd was met stikstof, maar een gebrek aan mineralen had. "Ze vonden het heerlijk. Maar na een paar dagen waren ze dood." De stikstofrupsen die hij opensneed hadden bijna geen darmkanaal meer over. "Al hadden ze gegeten, van binnen waren ze begonnen met de afbraak van hun eigen ingewanden."

 

Sluimerend

Van den Burg is niet de enige ecoloog die gealarmeerd is. Ook Hugh Jansman, fauna-onderzoeker bij Alterra, is 'zich rot geschrokken'. "Het gaat dermate sluimerend dat het haast niet te zien is, maar we maken ons grote zorgen."

Volgens Jansman wordt er veel onderzoek gedaan naar (verdwijnende) individuele soorten, maar beginnen de gevolgen voor het ecosysteem nu pas in beeld te komen. Jansman deed zelf onderzoek naar het verdwijnen van het korhoen op de Sallandse Heuvelrug en concludeerde dat het teveel aan stikstof een belangrijke oorzaak van het verdwijnen van de populatie is.

"Ik vergelijk het graag met Tsjernobyl: je ziet er niks van, het gaat langzaam, maar ondertussen gebeurt er veel onwenselijks. Nu pas beginnen we door te krijgen dat we eigenlijk over de hele linie naar een beerput kijken." Volgens Jansman is er meer onderzoek nodig naar de invloed van stikstof op de ecosystemen, maar ook naar hoe de effecten van stikstof in de bodem kunnen worden tegengegaan.

Toch is niet ieder stuk heide op de Veluwe er zo slecht aan toe als de Ginkelse Hei, getuige de Zanding, een stuk heidelandschap dat eveneens op de Veluwe ligt. Daar kruipen en zoemen insecten als de bloedrode roofmier, de spinnendoder en de zwarte vlieg al in het vroege voorjaar tussen de struikjes hei.

Waarom is de Ginkelse hei er zo beroerd aan toe, waarom is het hier zo rijk? Waarschijnlijk door de mineralen die er in de bodem zitten, waardoor de planten en dus de insecten het teveel aan stikstof beter aankunnen, denkt Van den Burg. Want de mineralen zijn uiteindelijk bepalend voor de vraag of een plant een teveel aan stikstof kan opvangen en zich toch kan voeden met wat er in de bodem zit. "Een kwestie van een betere buffer." Maar hoe veel beter, dat moet de komende jaren blijken.

De provincie Gelderland, verantwoordelijk voor de uitvoering van het landelijk stikstofbeleid (zie kader), laat weten dat er inmiddels maatregelen genomen worden om de natuur op de Veluwe te herstellen. Eind dit jaar moet er een beheersplan liggen en er lopen inmiddels al herstelprojecten, aldus een woordvoerder. De provincie wil niet reageren op de vaststelling van Van den Burg dat op sommige plekken op de Veluwe het ecosysteem - van eikenblad tot sperwer - op instorten staat.


Natura 2000-gebieden

In 117 van de 148 aangewezen Natura 2000-gebieden is de afzetting van stikstof te hoog. Het stikstofoverschot in Nederland is niet alleen schadelijk voor de natuur, ook voor boeren heeft het consequenties. Het uitbreiden van boerenbedrijven die stikstof uitstoten in de buurt van Natura 2000-gebied was haast onmogelijk.

Om de natuur te herstellen, maar ook om boeren tegemoet te komen is de Pas-regeling in het leven geroepen: de Programmatische Aanpak Stikstof. Natuurbeheerders krijgen geld om de stikstofproblematiek in hun gebieden aan te pakken, bijvoorbeeld door de met stikstof verrijkte grond af te graven ('plaggen'). Tegelijk wordt het voor boeren mogelijk om weer uit te breiden: een deel van de daling van de stikstoflast mag worden ingezet voor nieuwe projecten of projecten waarbij uitbreiding van de bestaande stikstofafzet aan de orde is.