vrijdag 17 juli 2015 / Poul Rasmussen/ flickr

Artikelen / trouw

Ik wil niemand meer haten

De tekening van Mohammed met bomtulband maakte Kurt Westergaard bijna tien jaar geleden een van de zwaarst bedreigde cartoonisten. Sindsdien leeft hij tussen bewakers. Woede houdt hem op de been.

 

Het huis van tekenaar Kurt Westergaard en zijn vrouw Brigitte lijkt een gewone bungalow in een rustige buitenwijk van de Deense stad Aarhus. Maar dichterbij tekenen zich grote lampen en camera's aan de gevel af. Als Westergaard naar buiten wil, moet dat met een gepantserde auto. De geheime dienst van Denemarken en de politie zijn nooit ver weg.

Al jaren loopt niemand hier meer ongemerkt naar binnen. "Als Obama naar Denemarken komt, zou hij hier moeten verblijven, meer beveiligd dan dit kan niet", grapt Westergaard. De tekenaar, negenenzeventig jaar, leunt op zijn wandelstok. Hij loopt moeizaam na een beroerte. Hij draagt een knalrood vest en dito overhemd. Een bonte sjaal, waarschijnlijk van zijn vrouw, hangt om zijn nek.

Zijn woonkamer lijkt niet op de grimmige, grijze buitenkant van hun huis. Het is er licht. Zijn zoon en diens vrouw zijn een paar weken over uit Florida. Ook zijn dochter en kleinkind zijn er. De familie heeft net gegeten: het ruikt er naar de kruidige cake die nog op tafel staat.

Kleurrijke tekeningen en spotprenten uit de tijd dat Westergaard nog cartoonist was, sieren de wanden van de hal. Het origineel van Mohammed met in zijn tulband een bom, hangt er niet tussen. De gewraakte cartoon die hij bijna tien jaar geleden tekende in opdracht van zijn krant Jyllands-Posten ligt in een geheime kluis, onbereikbaar voor het publiek en voor terroristen. De redactie van de krant is net als het huis van Westergaard een vesting.


Drie jaar nadat de Deense krant Jyllands-Posten de twaalf Mohammed-cartoons publiceerde was de dreiging zo hevig dat Westergaard en zijn vrouw hun woning moesten verlaten. Zeven maanden lang trokken hij en Brigitte van safehouse naar safehouse. In de praktijk waren dat eenvoudig ingerichte vakantiehuisjes in de omgeving van hun woonplaats Aarhus. Hoe afgelegener, hoe beter. Langer dan een paar weken op een plek konden ze niet blijven, iedere week wisselden ze van auto.

Anderhalf jaar later kwam de aanval echt. In 2010 paste Westergaard op zijn vijfjarige kleindochter Stephanie toen hij aan de achterkant van het huis glas hoorde rinkelen. Hij zag niet wie het was, maar wist meteen dat het mis was. Een moment later stond een Somaliër met een gekromd Arabisch mes en een bijl in zijn handen in de woonkamer. Westergaard moest kiezen: vechten met de bewapende jongeman met het risico dat zijn kleindochter haar grootvader voor haar ogen vermoord zou zien worden, of vluchten en zijn kleindochter achterlaten. Hij koos het laatste.

 

"We hadden van de geheime dienst gehoord dat daders doorgaans achter hun doelwit aangaan, niet achter familieleden. Ik wilde hem uit de ruimte hebben." Westergaard wist naar de badkamer, ook ingericht als veiligheidskamer, te komen en de alarmknop in te drukken. Zijn kleindochter bleef achter op de bank in de woonkamer. De man deed wat Westergaard hoopte en stortte zich met zijn bijl op de verzwaarde deur. De tekenaar stond met beide handen tegen de andere kant te duwen om hem dicht te houden. "Gelukkig deed ik het goede. Was ik in de woonkamer gebleven dan was het een bloedbad geworden, maar het waren de langste zeven minuten uit mijn leven."

 

Nu, vijf jaar later, zou de tekenaar de dader graag ontmoeten. "Tegen mijn kleindochter zei hij: 'wees niet bang' toen hij haar voorbij liep. Het bewijst voor mij dat er toch iets menselijks in hem zat. Ik zou hem graag willen spreken, in een gesprek waar hij geen terrorist is en ik geen slachtoffer. Ik wil een gesprek van mens tot mens. Ik ben een oude man nu, ik wil niemand meer haten. Haat is een negatieve manier om de laatste tijd die je hebt, te gebruiken. Ik zou hem liever begrijpen."

 

Leeft u nog met veel haat?

"Nee, mijn haat richtte zich op moslims. Het was verleidelijk, maar het is niet fair om hen allemaal te haten. Ik voel nu vooral woede. Het is een soort afweermechanisme. Collega-tekenaars van de Mohammed-cartoons raakten getraumatiseerd, maar woede was mijn eerste gevoel. Die heb ik vastgehouden. Het verzwakt over de jaren, misschien verdwijnt het ooit wel. Dat hangt ervan af hoeveel jaar ik nog heb. Nu hebben we Charlie Hebdo in Parijs en de aanslagen in Kopenhagen er vlak na... Als ik daaraan denk, blijft de basis van mijn gevoel woede."

 

U was altijd sociaal-democraat, tot u voor de krant ging werken zelfs lid van die partij. Bent u rechtser geworden na het verschijnen van de cartoons?

"Sommigen op rechts hebben geprobeerd om me te omarmen, maar ik wil nergens in geïntegreerd worden, in geen enkele partij. Misschien als ik op een dag weer terugkom in de cartoon-business, ik sluit het niet helemaal uit, dan wil ik niet verbonden zijn met een politieke kleur."

 

In september is het 10 jaar geleden dat de cartoons werden afgedrukt. Hoe denkt u dat die dag voorbij zal gaan?

"Ik denk dat je iedere krant in Denemarken die dag open kan slaan en er niets van terugziet in de vorm van cartoons. Je hoeft die dag niet te vieren, maar je moet er wel over publiceren. We hebben hier vrijheid van meningsuiting, maar er is een 'maar'. We hebben een terugslag gehad in mijn ogen. Het is een kwestie van angst: mensen zijn bang, ook de media. Mijn oude krant, Jyllands-Posten, drukte de voorpagina van Charlie Hebdo na de aanslagen niet af. De hoofdredacteur was dapper genoeg om te zeggen: wij zijn bang, we doen het niet. Hij is niet de enige. Ik snap zijn keuze, maar bij de creatieven en intellectuelen barst het op een dag. Je kan op lange termijn journalisten, artiesten en cartoonisten niet weerhouden van tekenen en schrijven."

 

Hoe kijkt u op dit moment naar de staat van de vrijheid van meningsuiting in Europa?

"We zweren bij vrijheid van meningsuiting, maar er is ook nog zoiets als realpolitik. Onze politici beloven de vrijheid van meningsuiting te beschermen, we zien ze meelopen in demonstraties, maar de realiteit is anders: in dit land is er geen krant die de twaalf cartoons nog eens afdrukt."

 

Nadat de cartoons in 2005 verschenen, werd Westergaard door zijn krant een half jaar met vakantie gestuurd. Na steeds een maand verlenging trok Westergaard zijn eigen conclusie en stopte. "Ik snapte het, want mensen waren echt bang. Die angst was realistisch. Twee of drie jaar later was er een aanval op de krant Politiken gepland. De geheime dienst kon het op het laatste moment voorkomen."

Nu maakt Westergaard vooral illustraties, onder andere geïnspireerd door de sprookjes van Andersen: kleurige, vrolijke waterverftekeningen. Zijn werk verkoopt goed sinds hij één van de meest bedreigde kunstenaars van Europa is. Hij verdient nu meer dan hij deed als cartoonist. "Mijn vrouw grapte: eerst kwam de Profeet, nu komt het profijt."

 

Maar de prijs is hoog. U wordt als een soort pakketje vervoerd als u ergens heen gaat. Zelfs naar het toilet gaan als u buiten uw woning bent, is een onderneming.

Glimlachend: "Ja, maar ze komen nooit binnen. Ik ben nog steeds degene die beslist waar ik heenga. De jongens die mij beveiligen zijn heel beleefd, haast op een ouderwetse manier. We hebben een goed leven met hen."

 

Voelt u zich veilig?

"Ja, maar soms denk ik: gaat het zo verder? De soloterrorist, de loner, is moeilijk te controleren. Dat is het echte gevaar."

 

Zijn er momenten dat u zich niet veilig voelt?

"Nee, de jongens zijn er altijd. Ze zijn ook nog medisch opgeleid. Als ik een hartaanval krijg, hebben ze daar spullen voor. Ik denk dat we in heel goede handen zijn."

 

Hoe goed bent u op de hoogte van dreigingen?

"Als er echte dreiging is, bespreken we dat. Maar dat is zeldzaam."

 

Kunt u gaan en staan waar u wil?

"Nee, ik rij. Zelfs voor korte ritjes binnen Aarhus moet ik met de auto."

 

Westergaard brengt veel tijd thuis door. Hij tekent nog bijna dagelijks in zijn werkkamer, die tegelijk dienst doet als logeervertrek. Aan de wand hangt de ingelijste pagina uit Jyllands-Posten met de twaalf cartoons die zijn leven veranderden. Westergaard heeft geen spijt van zijn tekening. "Anders was het een boek, theaterstuk of film geweest. Ik ben niet sentimenteel. Die tekeningen zullen er altijd zijn. Ik kom er niet vanaf, de moslims ook niet."

 

Maar de haat jegens u is zo persoonlijk. Denkt u nooit: was het maar iemand anders?

"Soms denk ik wel eens: wat als ik het niet getekend had? Maar die gedachte heeft geen zin. Als het niet de cartoons waren, dan zouden het andere gebeurtenissen zijn geweest. Een boek, film of theaterstuk zou de frictie of eigenlijk de botsing tussen twee culturen gestart hebben."

'We hebben hier vrijheid van meningsuiting, maar er is een 'maar'. We hebben een terugslag gehad in mijn ogen.'

 

Denkt u dat het ooit beter wordt?

"Ik denk het niet, maar als je tachtig bent, staat er niet meer zoveel op het spel. Je hebt je leven geleefd. En natuurlijk wil je nog een paar vreedzame jaren, maar als ik jonger was, dertig bijvoorbeeld, dan zou ik echt een probleem hebben. Dan zou ik het einde niet zien. Maar nu zie ik het eind van mijn leven, dus zo erg is het niet."

 

Hoe kijkt u naar de toekomst?

"We hebben in Europa de communisten, fascisten, nazi's gehad, radicale groepen als de Rote Armee Fraktion. Deze groepen hadden aantrekkingskracht, maar ze hebben nooit gewonnen. In Denemarken hebben we een hoge tolerantie voor dit soort uitwassen. Soms zijn er politici die zeggen: we moeten ze verbieden. Maar ik denk dat het belangrijk is om de duistere krachten in de openheid te hebben, zodat we ze kunnen zien."

 

Hoe zou u willen dat de maatschappij zou reageren?

"We moeten wat tijd voorbij laten gaan. Dat is mijn overtuiging. Je kan creatieven en intellectuelen uiteindelijk niet het zwijgen opleggen. Vroeg of laat uiten ze zich tóch. Maar ik hoop dat we daarin een vreedzame ontwikkeling kunnen hebben. We moeten hier allemaal leven. Iedereen wil vrij zijn, dat is een drift, maar tolerantie is iets wat we moeten leren."

"In andere culturen heeft religie een belangrijke positie. In combinatie met het vreemde begrip respect. Mensen verwachten dat altijd. Maar het betekent ook dat het ingewikkelder is om ontspannen met elkaar om te gaan. Je moet mensen respecteren, maar niet zozeer dat je ze niet meer kan bekritiseren."

 

In De Balie

Kurt Westergaard werd al voor de aanslagen in Parijs uitgenodigd om te komen spreken op het Festival van het Vrije Woord, vanavond in De Balie in Amsterdam. Na de aanslag in Parijs kwam zijn bezoek niet alleen qua inhoud, maar ook qua beveiliging in een ander daglicht te staan. De Balie wordt vanavond zwaar bewaakt. Kaarten zijn niet meer te koop, een ID is verplicht om toegang te krijgen en er staan controlepoortjes.

 

 

'Die tekeningen zullen er altijd zijn. Ik kom er niet vanaf, de moslims ook niet.'